Η ανοσοθεραπεία αποτελεί μία από τις σημαντικότερες εξελίξεις στη σύγχρονη ογκολογία. Για αρκετούς ασθενείς, έχει αλλάξει ουσιαστικά τον τρόπο αντιμετώπισης του καρκίνου, προσφέροντας νέες θεραπευτικές δυνατότητες σε νοσήματα όπου παλαιότερα οι επιλογές ήταν πιο περιορισμένες. Παράλληλα, όμως, δημιουργεί εύλογες απορίες: η ανοσοθεραπεία πόσο διαρκεί, πότε φαίνεται αν λειτουργεί, ποιες παρενέργειες μπορεί να προκαλέσει και τι πρέπει να προσέχει ο ασθενής στην καθημερινότητα;
Η απάντηση δεν είναι ίδια για όλους. Η διάρκεια της ανοσοθεραπείας εξαρτάται από τον τύπο του καρκίνου, το στάδιο της νόσου, το φάρμακο που χρησιμοποιείται, τον στόχο της θεραπείας, την ανταπόκριση, τις παρενέργειες και το συνολικό θεραπευτικό πλάνο. Σε κάποιες περιπτώσεις η ανοσοθεραπεία δίνεται για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Σε άλλες συνεχίζεται όσο υπάρχει όφελος και είναι καλά ανεκτή. Υπάρχουν επίσης περιπτώσεις όπου διακόπτεται νωρίτερα λόγω παρενεργειών ή επειδή ολοκληρώθηκε ο προγραμματισμένος κύκλος θεραπείας.
Το σημαντικό είναι ο ασθενής να γνωρίζει ότι η διάρκεια μπορεί να αλλάξει. Αξιολογείται συνεχώς από την ογκολογική ομάδα, με βάση τις εξετάσεις, την κλινική εικόνα και την ασφάλεια.
Η ανοσοθεραπεία πόσο διαρκεί; Η βασική απάντηση
Η πιο σωστή απάντηση στο ερώτημα η ανοσοθεραπεία πόσο διαρκεί είναι: εξαρτάται από την περίπτωση. Δεν υπάρχει μία ενιαία διάρκεια που ισχύει για όλους τους ασθενείς και όλους τους καρκίνους.
Σε ορισμένα θεραπευτικά σχήματα, η ανοσοθεραπεία χορηγείται για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, για παράδειγμα μετά από χειρουργείο ή μετά από χημειοθεραπεία και ακτινοθεραπεία, όταν ο στόχος είναι να μειωθεί ο κίνδυνος υποτροπής. Σε άλλες περιπτώσεις, ιδιαίτερα σε προχωρημένη ή μεταστατική νόσο, η θεραπεία μπορεί να συνεχιστεί για μήνες ή και περισσότερο, εφόσον υπάρχει έλεγχος της νόσου και οι παρενέργειες είναι αποδεκτές.
Σε αρκετά σχήματα ανοσοθεραπείας υπάρχει προκαθορισμένο ανώτατο χρονικό όριο, ενώ σε άλλα η διάρκεια προσαρμόζεται στην πορεία. Μερικοί ασθενείς ολοκληρώνουν τη θεραπεία όπως είχε σχεδιαστεί. Άλλοι χρειάζεται να τη διακόψουν προσωρινά ή οριστικά λόγω παρενεργειών. Άλλοι συνεχίζουν επειδή η νόσος παραμένει ελεγχόμενη.
Είναι σημαντικό να μην συγκρίνετε τη δική σας διάρκεια θεραπείας με τη διάρκεια άλλου ασθενούς. Ακόμη και αν δύο άνθρωποι λαμβάνουν το ίδιο φάρμακο, μπορεί να έχουν διαφορετικό τύπο καρκίνου, διαφορετικό στάδιο, διαφορετικούς βιοδείκτες και διαφορετική ανταπόκριση ή ανοχή σε αυτήν.
Η ανοσοθεραπεία πόσο διαρκεί ανάλογα με τον στόχο της θεραπείας
Η διάρκεια της ανοσοθεραπείας επηρεάζεται πολύ από τον στόχο για τον οποίο χορηγείται. Άλλο είναι να δίνεται ως συμπληρωματική θεραπεία μετά από χειρουργείο, άλλο σε τοπικά προχωρημένη νόσο και άλλο σε μεταστατικό καρκίνο.
Όταν η ανοσοθεραπεία δίνεται ως επικουρική θεραπεία, δηλαδή μετά από χειρουργική αφαίρεση του όγκου, ο στόχος είναι να μειωθεί ο κίνδυνος υποτροπής. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η διάρκεια είναι συνήθως προκαθορισμένη από το θεραπευτικό πρωτόκολλο και τις ενδείξεις του φαρμάκου.
Όταν χορηγείται ως νεοεπικουρική θεραπεία, δηλαδή πριν από χειρουργείο, μπορεί να δοθεί για μικρότερο διάστημα, συχνά σε συνδυασμό με άλλες θεραπείες. Ο στόχος είναι να μειωθεί ο όγκος, να βελτιωθεί η πιθανότητα επιτυχούς επέμβασης ή να αξιολογηθεί η ανταπόκριση του όγκου.
Σε μεταστατική νόσο, η ανοσοθεραπεία συχνά χορηγείται με στόχο τον έλεγχο της νόσου, την παράταση της επιβίωσης και τη διατήρηση της ποιότητας ζωής. Σε αυτό το πλαίσιο, η διάρκεια μπορεί να εξαρτάται από το αν η νόσος ανταποκρίνεται, αν παραμένει σταθερή και αν ο ασθενής αντέχει καλά τη θεραπεία.
Επομένως, όταν ρωτάμε η ανοσοθεραπεία πόσο διαρκεί, πρέπει πάντα να ρωτάμε και «για ποιον στόχο χορηγείται;».
Πώς χορηγείται η ανοσοθεραπεία
Η ανοσοθεραπεία που χρησιμοποιείται συχνότερα στην ογκολογία σήμερα είναι οι αναστολείς σημείων ελέγχου του ανοσοποιητικού συστήματος. Αυτά τα φάρμακα βοηθούν το ανοσοποιητικό να αναγνωρίσει και να επιτεθεί στα καρκινικά κύτταρα. Παραδείγματα κατηγοριών είναι οι PD-1, PD-L1 και CTLA-4 αναστολείς.
Συνήθως η ανοσοθεραπεία χορηγείται ενδοφλεβίως, σε ογκολογική μονάδα ή νοσοκομείο ημέρας. Η συχνότητα διαφέρει ανάλογα με το φάρμακο και το σχήμα. Μπορεί να χορηγείται κάθε δύο, τρεις, τέσσερις ή έξι εβδομάδες, ανάλογα με την εγκεκριμένη δοσολογία και το θεραπευτικό πλάνο.
Η ημέρα της θεραπείας περιλαμβάνει συνήθως κλινική αξιολόγηση, έλεγχο εξετάσεων και στη συνέχεια χορήγηση του φαρμάκου. Η ίδια η έγχυση μπορεί να διαρκεί σχετικά λίγο, όμως ο συνολικός χρόνος στο νοσοκομείο εξαρτάται από τις διαδικασίες της μονάδας, τις εξετάσεις και την παρακολούθηση.
Η ανοσοθεραπεία δεν μοιάζει πάντα με την κλασική χημειοθεραπεία ως προς τις άμεσες παρενέργειες. Πολλοί ασθενείς δεν έχουν ναυτία ή τριχόπτωση όπως φοβούνται. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι είναι θεραπεία χωρίς κινδύνους. Οι παρενέργειές της είναι διαφορετικές και χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή.
Μετά από πόσο διάστημα θα φανεί αν λειτουργεί η ανοσοθεραπεία
Ένα από τα συχνότερα ερωτήματα είναι πότε θα φανεί αν η ανοσοθεραπεία λειτουργεί. Η απάντηση είναι ότι συνήθως χρειάζεται χρόνος και προγραμματισμένη επανεκτίμηση.
Η ανταπόκριση αξιολογείται με απεικονιστικές εξετάσεις, όπως αξονική, μαγνητική ή PET/CT, ανάλογα με τον τύπο του καρκίνου. Οι εξετάσεις γίνονται σε συγκεκριμένα χρονικά διαστήματα που ορίζει ο ογκολόγος. Δεν είναι πάντα χρήσιμο να γίνονται πολύ νωρίς, γιατί το ανοσοποιητικό χρειάζεται χρόνο για να ενεργοποιηθεί.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, η νόσος μπορεί να μειωθεί καθαρά. Σε άλλες, μπορεί να παραμείνει σταθερή, κάτι που επίσης μπορεί να θεωρηθεί όφελος, ειδικά σε προχωρημένη νόσο. Υπάρχουν και πιο σύνθετες περιπτώσεις, όπου αρχικά οι βλάβες φαίνονται μεγαλύτερες λόγω φλεγμονής από την ανοσολογική αντίδραση. Αυτό ονομάζεται ψευδοπρόοδος και δεν είναι συχνό, αλλά είναι γνωστό φαινόμενο.
Γι’ αυτό η ερμηνεία των εξετάσεων πρέπει να γίνεται από την ογκολογική ομάδα και όχι απομονωμένα. Αν ένας ασθενής αισθάνεται καλά και οι εξετάσεις έχουν αμφίβολη εικόνα, ο ογκολόγος μπορεί να ζητήσει επανέλεγχο πριν αποφασίσει αλλαγή θεραπείας. Αντίθετα, αν υπάρχει σαφής κλινική επιδείνωση, το πλάνο μπορεί να χρειαστεί αναθεώρηση.
Τι πρέπει να προσέχετε κατά τη διάρκεια της ανοσοθεραπείας
Η ανοσοθεραπεία μπορεί να προκαλέσει παρενέργειες επειδή ενεργοποιεί το ανοσοποιητικό σύστημα. Μερικές φορές το ανοσοποιητικό δεν επιτίθεται μόνο στα καρκινικά κύτταρα, αλλά προκαλεί φλεγμονή και σε φυσιολογικά όργανα. Αυτές ονομάζονται ανοσοσχετιζόμενες παρενέργειες.
Μπορεί να εμφανιστούν σε οποιοδήποτε στάδιο της θεραπείας: μετά τις πρώτες δόσεις, μετά από μήνες ή ακόμη και μετά τη διακοπή. Γι’ αυτό ο ασθενής πρέπει να ενημερώνει πάντα την ιατρική ομάδα για νέα συμπτώματα, ακόμη κι αν φαίνονται άσχετα.
Συμπτώματα που χρειάζονται επικοινωνία με τον ογκολόγο περιλαμβάνουν:
- Διάρροια ή αίμα στα κόπρανα.
- Έντονο κοιλιακό πόνο.
- Νέο ή επιδεινούμενο βήχα.
- Δύσπνοια.
- Πόνο στο στήθος.
- Κιτρίνισμα δέρματος ή ματιών.
- Σκούρα ούρα.
- Έντονη κόπωση που δεν εξηγείται.
- Πονοκέφαλο, σύγχυση ή διαταραχές όρασης.
- Εξάνθημα, έντονο κνησμό ή φουσκάλες στο δέρμα.
- Πυρετό.
- Ζάλη, λιποθυμική τάση ή έντονη αδυναμία.
- Απότομες αλλαγές στο βάρος, στην όρεξη ή στη διάθεση.
Δεν πρέπει να παίρνετε κορτιζόνη, αντιδιαρροϊκά, αντιβιοτικά ή άλλα φάρμακα για νέα συμπτώματα χωρίς να ενημερώσετε την ογκολογική ομάδα, εκτός αν σας έχει δοθεί συγκεκριμένη οδηγία. Ο λόγος είναι ότι μια ανοσοσχετιζόμενη παρενέργεια χρειάζεται σωστή αναγνώριση και έγκαιρη αντιμετώπιση.
Η ανοσοθεραπεία πόσο διαρκεί όταν εμφανιστούν παρενέργειες
Αν εμφανιστούν παρενέργειες, η διάρκεια της ανοσοθεραπείας μπορεί να αλλάξει. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η θεραπεία απέτυχε. Σημαίνει ότι η ασφάλεια του ασθενούς προηγείται.
Σε ήπιες παρενέργειες, η θεραπεία μπορεί να συνεχιστεί με στενή παρακολούθηση. Σε μέτριες ή σοβαρές παρενέργειες, μπορεί να χρειαστεί προσωρινή διακοπή, χορήγηση κορτικοστεροειδών ή άλλης ανοσοκατασταλτικής αγωγής και επανεκτίμηση. Σε ορισμένες σοβαρές περιπτώσεις, η ανοσοθεραπεία μπορεί να διακοπεί οριστικά.
Η απόφαση για επανέναρξη μετά από παρενέργεια είναι εξατομικευμένη. Ο ογκολόγος αξιολογεί ποιο όργανο επηρεάστηκε, πόσο σοβαρή ήταν η αντίδραση, αν έχει υποχωρήσει, ποιο είναι το όφελος από τη θεραπεία και ποιες εναλλακτικές υπάρχουν.
Είναι σημαντικό να αναφέρετε τα συμπτώματα νωρίς. Όσο πιο γρήγορα εντοπιστεί μια ανοσοσχετιζόμενη παρενέργεια, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά και να αποφευχθούν επιπλοκές.
Εξετάσεις και παρακολούθηση κατά την ανοσοθεραπεία
Η παρακολούθηση κατά την ανοσοθεραπεία περιλαμβάνει κλινική αξιολόγηση, εργαστηριακές εξετάσεις και απεικονιστικό έλεγχο. Οι εξετάσεις αίματος μπορεί να ελέγχουν το ήπαρ, τα νεφρά, τον θυρεοειδή, τα επινεφρίδια, τα επίπεδα σακχάρου, τη γενική αίματος και άλλες παραμέτρους, ανάλογα με το φάρμακο και το ιστορικό.
Ο θυρεοειδής χρειάζεται συχνά παρακολούθηση, γιατί η ανοσοθεραπεία μπορεί να προκαλέσει υποθυρεοειδισμό ή υπερθυρεοειδισμό. Τα συμπτώματα μπορεί να είναι κόπωση, αλλαγές στο βάρος, ταχυκαρδία, νευρικότητα, υπνηλία ή δυσανεξία στο κρύο ή στη ζέστη.
Η παρακολούθηση δεν γίνεται μόνο για να δούμε αν ο όγκος μειώνεται. Γίνεται και για να εντοπιστούν έγκαιρα παρενέργειες, ακόμη κι όταν ο ασθενής αισθάνεται σχετικά καλά.
Κρατήστε ένα μικρό ημερολόγιο συμπτωμάτων. Σημειώστε πότε άρχισε κάτι, πόσο συχνά εμφανίζεται και αν χειροτερεύει. Αυτές οι πληροφορίες βοηθούν πολύ τον ογκολόγο.
Καθημερινότητα, διατροφή και δραστηριότητα
Πολλοί ασθενείς μπορούν να συνεχίσουν αρκετές από τις καθημερινές τους δραστηριότητες κατά την ανοσοθεραπεία. Αυτό όμως εξαρτάται από τη γενική κατάσταση, τον τύπο καρκίνου, τα συμπτώματα και το είδος της θεραπείας.
Δεν υπάρχει ειδική δίαιτα που να κάνει την ανοσοθεραπεία πιο αποτελεσματική. Η καλύτερη προσέγγιση είναι ισορροπημένη διατροφή, επαρκής πρωτεΐνη, καλή ενυδάτωση και προσαρμογή στις ανάγκες του ασθενούς. Αν υπάρχει διάρροια, ναυτία, απώλεια βάρους ή μειωμένη όρεξη, χρειάζεται ενημέρωση της ιατρικής ομάδας.
Η ήπια σωματική δραστηριότητα, όπως περπάτημα, μπορεί να βοηθήσει στην κόπωση, στη διάθεση και στη μυϊκή δύναμη, εφόσον επιτρέπεται από τον ογκολόγο. Δεν χρειάζεται υπερβολή. Η συνέπεια και η ασφάλεια είναι πιο σημαντικές από την ένταση.
Αποφύγετε να ξεκινήσετε συμπληρώματα, βότανα ή «φυσικές θεραπείες» χωρίς να ενημερώσετε τον ογκολόγο. Ορισμένα μπορεί να αλληλεπιδρούν με θεραπείες ή να επηρεάζουν το ήπαρ, το ανοσοποιητικό ή τις εξετάσεις.
Η ανοσοθεραπεία για πόσο διάστημα δρα μετά τη διακοπή: υπάρχει συνέχεια στη δράση;
Ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της ανοσοθεραπείας είναι ότι η δράση της μπορεί σε ορισμένους ασθενείς να συνεχιστεί και μετά τη διακοπή της. Αυτό συμβαίνει επειδή η θεραπεία δεν δρα απλώς απευθείας πάνω στον όγκο, αλλά εκπαιδεύει ή ενεργοποιεί το ανοσοποιητικό σύστημα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι οι ασθενείς θα έχουν μακροχρόνιο όφελος μετά τη διακοπή. Σημαίνει, όμως, ότι η διάρκεια της θεραπείας και η διάρκεια του αποτελέσματος δεν είναι πάντα το ίδιο πράγμα. Μερικοί ασθενείς μπορεί να σταματήσουν επειδή ολοκλήρωσαν το προγραμματισμένο διάστημα και να παραμείνουν σε έλεγχο της νόσου. Άλλοι μπορεί να χρειαστούν αλλαγή θεραπείας, αν η νόσος εξελιχθεί.
Αν η ανοσοθεραπεία σταματήσει λόγω παρενέργειας, η παρακολούθηση συνεχίζεται. Ορισμένες παρενέργειες μπορεί να υποχωρήσουν, άλλες χρειάζονται περισσότερο χρόνο και μερικές, όπως ο υποθυρεοειδισμός, μπορεί να απαιτούν μακροχρόνια αγωγή.
Γι’ αυτό η λήξη της θεραπείας δεν σημαίνει λήξη της φροντίδας. Η επικοινωνία με την ογκολογική ομάδα παραμένει σημαντική.
Πότε να επικοινωνήσετε άμεσα με την ιατρική ομάδα
Επικοινωνήστε άμεσα με την ογκολογική ομάδα αν εμφανίσετε δύσπνοια, έντονη διάρροια, αίμα στα κόπρανα, έντονο κοιλιακό πόνο, κιτρίνισμα δέρματος ή ματιών, έντονο εξάνθημα, πυρετό, σύγχυση, έντονο πονοκέφαλο, πόνο στο στήθος, αδυναμία στα άκρα ή οποιοδήποτε νέο σύμπτωμα σας ανησυχεί.
Η έγκαιρη ενημέρωση είναι πολύ σημαντική. Μην περιμένετε το επόμενο προγραμματισμένο ραντεβού αν κάτι είναι έντονο ή ασυνήθιστο. Στην ανοσοθεραπεία, η γρήγορη αναγνώριση παρενεργειών μπορεί να προλάβει σοβαρές επιπλοκές.
Κλείνοντας, το ερώτημα η ανοσοθεραπεία πόσο διαρκεί είναι απόλυτα φυσιολογικό. Η διάρκεια μπορεί να είναι προκαθορισμένη ή να προσαρμόζεται στην πορεία, ανάλογα με τον τύπο καρκίνου, το στάδιο, την ανταπόκριση και την ανεκτικότητα. Δεν υπάρχει μία απάντηση για όλους, αλλά υπάρχει πάντα ένα εξατομικευμένο πλάνο.
Η ανοσοθεραπεία μπορεί να προσφέρει σημαντικό όφελος σε επιλεγμένους ασθενείς, όμως χρειάζεται σωστή ενημέρωση, στενή παρακολούθηση και άμεση αναφορά συμπτωμάτων. Ο ασθενής δεν πρέπει να αισθάνεται ότι πρέπει να ξεχωρίσει μόνος του τι είναι σοβαρό και τι όχι. Η ογκολογική ομάδα είναι εκεί για να καθοδηγεί, να αξιολογεί και να υποστηρίζει.
Αν λαμβάνετε ανοσοθεραπεία, αν πρόκειται να ξεκινήσετε ή αν θέλετε δεύτερη γνώμη για τη διάρκεια, την ασφάλεια ή την αποτελεσματικότητα της θεραπείας σας, η Παθολόγος Ογκολόγος Δρ. Αλεξάνδρα Καραδήμου είναι στη διάθεσή σας.