Χημειοθεραπεία

Τι είναι η χημειοθεραπεία

Η χημειοθεραπεία είναι συστηματική αντικαρκινική θεραπεία. Αυτό σημαίνει ότι τα φάρμακα κυκλοφορούν στον οργανισμό μέσω του αίματος και μπορούν να δράσουν σε καρκινικά κύτταρα που βρίσκονται είτε στον αρχικό όγκο είτε σε άλλα σημεία του σώματος.

Τα χημειοθεραπευτικά φάρμακα στοχεύουν κυρίως κύτταρα που πολλαπλασιάζονται γρήγορα. Τα καρκινικά κύτταρα έχουν συχνά αυξημένο ρυθμό διαίρεσης, γι’ αυτό και είναι ευαίσθητα σε αυτές τις θεραπείες. Παράλληλα, όμως, υπάρχουν και φυσιολογικά κύτταρα του οργανισμού που ανανεώνονται γρήγορα, όπως τα κύτταρα του μυελού των οστών, του πεπτικού συστήματος, του στόματος και των θυλάκων των τριχών.

Αυτή η δράση εξηγεί γιατί η χημειοθεραπεία μπορεί να προκαλέσει παρενέργειες από άλλα όργανα. Δεν σημαίνει, όμως, ότι οι παρενέργειες θα εμφανιστούν σε όλους ή ότι θα είναι πάντα έντονες. Κάθε φάρμακο έχει διαφορετικό προφίλ, κάθε θεραπευτικό σχήμα είναι διαφορετικό και κάθε ασθενής αντιδρά με τον δικό του τρόπο.

Η σωστή ενημέρωση πριν από την έναρξη της θεραπείας βοηθά τον ασθενή να γνωρίζει τι να περιμένει, πότε πρέπει να επικοινωνήσει με την ιατρό και ποια μέτρα μπορούν να ληφθούν για την πρόληψη ή την αντιμετώπιση πιθανών συμπτωμάτων.

Ποιος είναι ο στόχος της χημειοθεραπείας

Η χημειοθεραπεία δεν έχει πάντα τον ίδιο στόχο. Ο σκοπός της εξαρτάται από το είδος του καρκίνου, το στάδιο της νόσου, τις προηγούμενες θεραπείες και τη συνολική κλινική εικόνα του ασθενούς.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, η χημειοθεραπεία χορηγείται, είτε μόνη της είτε σε συνδυασμό με χειρουργείο, ακτινοθεραπεία ή άλλες θεραπείες, με σκοπό την ίαση, δηλαδή την πλήρη εξάλειψη της νόσου.

Άλλες φορές, η χημειοθεραπεία χορηγείται για να μειώσει το μέγεθος ενός όγκου πριν από το χειρουργείο και να αντιμετωπίσει άμεσα την μικρομεταστατική πιθανή νόσο. Αυτή ονομάζεται νεοεπικουρική χημειοθεραπεία. Μπορεί να βοηθήσει ώστε το χειρουργείο που θα ακολουθήσει να γίνει πιο αποτελεσματικά ή λιγότερο εκτεταμένα με καλύτερο αισθητικό/λειτουργικό αποτέλεσμα ενώ παράλληλα δίνει πληροφορίες in vivo για το πόσο ανταποκρίνεται ο όγκος στη θεραπεία.

Η χημειοθεραπεία μπορεί επίσης να δοθεί μετά από χειρουργείο. Σε αυτή την περίπτωση ονομάζεται επικουρική χημειοθεραπεία και έχει στόχο να μειώσει τον κίνδυνο υποτροπής, δηλαδή την πιθανότητα να επανεμφανιστεί η νόσος στο μέλλον.

Σε προχωρημένη ή μεταστατική νόσο, ο στόχος μπορεί να είναι ο έλεγχος του καρκίνου, η επιβράδυνση της εξέλιξης, η μείωση συμπτωμάτων και η διατήρηση της ποιότητας ζωής. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η θεραπεία σχεδιάζεται με ιδιαίτερη προσοχή, ώστε το πιθανό όφελος να σταθμίζεται πάντα σε σχέση με την ανεκτικότητα και τις ανάγκες του ασθενούς.

Πότε χρησιμοποιείται η χημειοθεραπεία

Η χημειοθεραπεία χρησιμοποιείται σε πολλούς διαφορετικούς τύπους καρκίνου, όπως ο καρκίνος του μαστού, του πνεύμονα, του παχέος εντέρου, των ωοθηκών, του παγκρέατος, του στομάχου, της ουροδόχου κύστης, των λεμφωμάτων και άλλων αιματολογικών ή συμπαγών όγκων.

Δεν σημαίνει, όμως, ότι κάθε ασθενής με καρκίνο χρειάζεται χημειοθεραπεία. Η απόφαση είναι εξατομικευμένη. Σε ορισμένους ασθενείς, η χημειοθεραπεία αποτελεί βασική θεραπευτική επιλογή. Σε άλλους, μπορεί να προτιμηθεί ανοσοθεραπεία, στοχευμένη θεραπεία, ορμονοθεραπεία, ακτινοθεραπεία ή συνδυασμός θεραπειών.

Η θέση της χημειοθεραπείας έχει αλλάξει με την πρόοδο της μοριακής ογκολογίας. Σήμερα, πριν από τη θεραπευτική απόφαση, μπορεί να αξιολογηθούν βιοδείκτες, γονιδιακές μεταβολές, υποδοχείς ή άλλα χαρακτηριστικά του όγκου. Έτσι, η χημειοθεραπεία δεν επιλέγεται απλώς επειδή «ταιριάζει» σε μια διάγνωση, αλλά επειδή έχει συγκεκριμένο ρόλο στο θεραπευτικό πλάνο.

Η επιλογή μπορεί να αφορά χημειοθεραπεία μόνη της ή σε συνδυασμό με άλλες θεραπευτικές κατηγορίες, όπως:

• Ανοσοθεραπεία, όταν υπάρχουν ενδείξεις ότι το ανοσοποιητικό σύστημα μπορεί να ενεργοποιηθεί εναντίον του όγκου.
• Εξατομικευμένες θεραπείες, όταν η θεραπεία καθοδηγείται από μοριακά ή κλινικά χαρακτηριστικά.
• Στοχευμένες θεραπείες, όταν υπάρχει συγκεκριμένος μοριακός στόχος.
• Ορμονοθεραπεία, κυρίως σε ορμονοευαίσθητους όγκους.
• Ακτινοθεραπεία, όταν χρειάζεται τοπικός έλεγχος της νόσου.

Πώς αποφασίζεται αν ένας ασθενής χρειάζεται χημειοθεραπεία

Η απόφαση για χημειοθεραπεία λαμβάνεται μετά από συνολική αξιολόγηση. Δεν βασίζεται σε ένα μόνο στοιχείο, αλλά στη σύνθεση πολλών πληροφοριών.

Η ιατρός εξετάζει τον τύπο του καρκίνου, το στάδιο, την επιθετικότητα του όγκου, τα αποτελέσματα της βιοψίας, τις απεικονιστικές εξετάσεις, τους βιοδείκτες και το γονιδιακό προφίλ, όταν αυτό είναι διαθέσιμο ή απαραίτητο. Παράλληλα, αξιολογείται η γενική κατάσταση του ασθενούς, η ηλικία, τα συνοδά νοσήματα, η καρδιακή, νεφρική και ηπατική λειτουργία, καθώς και προηγούμενες θεραπείες.

Σημαντικό μέρος της απόφασης είναι και η συζήτηση με τον ίδιο τον ασθενή. Η θεραπεία πρέπει να εξηγείται με σαφήνεια: γιατί προτείνεται, ποιος είναι ο στόχος της, ποια είναι τα πιθανά οφέλη, ποιες είναι οι πιθανές παρενέργειες και ποιες εναλλακτικές υπάρχουν.

Σε πιο σύνθετες περιπτώσεις, η θεραπευτική στρατηγική μπορεί να συζητηθεί σε ογκολογική επιτροπή. Η συνεργασία πολλών ειδικοτήτων βοηθά ώστε η απόφαση να είναι όσο το δυνατόν πιο ολοκληρωμένη και τεκμηριωμένη.

Πώς χορηγείται η χημειοθεραπεία

Η χημειοθεραπεία μπορεί να χορηγηθεί με διαφορετικούς τρόπους. Η πιο συχνή μορφή είναι η ενδοφλέβια χορήγηση, μέσω φλέβας, σε ειδικά οργανωμένο χώρο ημερήσιας νοσηλείας ή μονάδα χημειοθεραπείας. Ορισμένα φάρμακα χορηγούνται από το στόμα, σε μορφή δισκίων ή καψουλών, πάντα με συγκεκριμένες οδηγίες και παρακολούθηση.

Η θεραπεία γίνεται συνήθως σε κύκλους. Ένας κύκλος περιλαμβάνει τη χορήγηση της θεραπείας και στη συνέχεια ένα διάστημα ανάπαυσης. Το διάστημα αυτό επιτρέπει στον οργανισμό να ανακάμψει πριν από την επόμενη δόση.

Η διάρκεια κάθε κύκλου και ο συνολικός αριθμός κύκλων διαφέρουν ανάλογα με το θεραπευτικό σχήμα. Για παράδειγμα, κάποια σχήματα χορηγούνται κάθε εβδομάδα, άλλα κάθε δύο ή τρεις εβδομάδες. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η θεραπεία έχει προκαθορισμένη διάρκεια, ενώ σε άλλες συνεχίζεται όσο υπάρχει όφελος και καλή ανεκτικότητα.

Πριν από κάθε χορήγηση γίνεται έλεγχος. Συνήθως περιλαμβάνει αιματολογικές εξετάσεις και αξιολόγηση συμπτωμάτων. Αν οι εξετάσεις ή η κλινική κατάσταση δεν επιτρέπουν την ασφαλή χορήγηση, η θεραπεία μπορεί να αναβληθεί, να τροποποιηθεί ή να υποστηριχθεί με επιπλέον φαρμακευτική αγωγή.

Προετοιμασία πριν από την έναρξη της χημειοθεραπείας

Πριν ξεκινήσει η θεραπεία, ο ασθενής ενημερώνεται αναλυτικά για το σχήμα που θα λάβει. Είναι σημαντικό να γνωρίζει τη συχνότητα των θεραπειών, τη διάρκεια κάθε συνεδρίας, τις πιθανές παρενέργειες και τις οδηγίες που πρέπει να ακολουθήσει στο σπίτι.

Συνήθως γίνεται έλεγχος βασικών εργαστηριακών παραμέτρων, όπως γενική αίματος, νεφρική και ηπατική λειτουργία. Ανάλογα με το φάρμακο, μπορεί να χρειαστούν επιπλέον εξετάσεις, όπως καρδιολογικός έλεγχος ή ειδικές απεικονίσεις.

Σε κάποιους ασθενείς μπορεί να προταθεί η τοποθέτηση ειδικής φλεβικής πρόσβασης, όπως port, ειδικά όταν η θεραπεία αναμένεται να διαρκέσει αρκετούς κύκλους ή όταν οι περιφερικές φλέβες είναι δύσκολες ή όταν το θεραπευτικό σχήμα έχει έγχυση φαρμάκου με αντλία στο σπίτι. Το port βοηθά στην ασφαλέστερη και πιο άνετη χορήγηση των φαρμάκων.

Η προετοιμασία περιλαμβάνει επίσης οδηγίες για τη διατροφή, την ενυδάτωση, την πρόληψη λοιμώξεων, την εργασία, τη σωματική δραστηριότητα και τη λήψη άλλων φαρμάκων ή συμπληρωμάτων. Είναι σημαντικό ο ασθενής να ενημερώνει την ιατρό για οτιδήποτε λαμβάνει, ακόμη και αν πρόκειται για φυτικά ή «φυσικά» σκευάσματα, γιατί ορισμένα μπορεί να αλληλεπιδρούν με τη θεραπεία.

Ποιες παρενέργειες μπορεί να εμφανιστούν

Οι παρενέργειες της χημειοθεραπείας εξαρτώνται από το φάρμακο, τη δόση, τη διάρκεια, το συνδυασμό θεραπειών και την ευαισθησία του κάθε οργανισμού. Δεν εμφανίζονται όλες οι παρενέργειες σε όλους τους ασθενείς.

Πιθανές παρενέργειες περιλαμβάνουν:

• Κόπωση ή αδυναμία.
• Ναυτία ή εμετό.
• Μείωση λευκών αιμοσφαιρίων, με αυξημένο κίνδυνο λοιμώξεων.
• Αναιμία, που μπορεί να προκαλέσει δύσπνοια ή έντονη κόπωση.
• Μείωση αιμοπεταλίων, που μπορεί να αυξήσει την τάση για αιμορραγίες ή μελανιές.
• Στοματίτιδα ή πληγές στο στόμα.
• Διάρροια ή δυσκοιλιότητα.
• Αλλαγές στη γεύση ή στην όρεξη.
• Τριχόπτωση ή αραίωση μαλλιών, ανάλογα με το φάρμακο.
• Μούδιασμα, μυρμήγκιασμα ή αίσθημα καύσου στα χέρια και στα πόδια.
• Αλλαγές στο δέρμα ή στα νύχια.
• Ευαισθησία σε λοιμώξεις.
• Διαταραχές στον ύπνο ή στη διάθεση.

Η ύπαρξη αυτής της λίστας δεν σημαίνει ότι ο ασθενής θα τα βιώσει όλα. Αντίθετα, πολλοί ασθενείς ολοκληρώνουν τη θεραπεία με ελεγχόμενα συμπτώματα, χάρη στη σύγχρονη υποστηρικτική αγωγή.

Ιδιαίτερη σημασία έχει να γνωρίζει ο ασθενής ποια συμπτώματα χρειάζονται άμεση επικοινωνία με την ιατρό. Πυρετός, έντονη αδυναμία, δύσπνοια, επίμονοι εμετοί, σοβαρή διάρροια, αιμορραγία ή σημεία λοίμωξης πρέπει πάντα να αναφέρονται άμεσα.

Μπορούν να προληφθούν ή να αντιμετωπιστούν οι παρενέργειες;

Σε πολλές περιπτώσεις, ναι. Η υποστηρικτική αγωγή έχει προχωρήσει σημαντικά και αποτελεί βασικό κομμάτι της σύγχρονης χημειοθεραπείας.

Για τη ναυτία και τον εμετό υπάρχουν αποτελεσματικά αντιεμετικά φάρμακα, τα οποία δίνονται προληπτικά ή θεραπευτικά. Για τη μείωση των λευκών αιμοσφαιρίων μπορεί, όπου χρειάζεται, να χρησιμοποιηθούν αυξητικοί παράγοντες. Για τη στοματίτιδα δίνονται οδηγίες στοματικής υγιεινής και ειδικές αγωγές. Για τη διάρροια, τη δυσκοιλιότητα, τον πόνο ή την κόπωση υπάρχουν επίσης πρακτικές οδηγίες και φαρμακευτικές λύσεις.

Η πρόληψη είναι συχνά πιο αποτελεσματική από την καθυστερημένη αντιμετώπιση. Γι’ αυτό ο ασθενής πρέπει να ενημερώνει έγκαιρα την ιατρό για οποιαδήποτε αλλαγή αισθάνεται, ακόμη κι αν τη θεωρεί μικρή.

Η προσαρμογή της θεραπείας δεν αποτελεί αποτυχία. Μερικές φορές, η καθυστέρηση ενός κύκλου, η μείωση δόσης ή η αλλαγή υποστηρικτικής αγωγής είναι ο ασφαλέστερος τρόπος για να συνεχιστεί η θεραπεία σωστά.

Χημειοθεραπεία και καθημερινότητα

Η καθημερινότητα κατά τη διάρκεια της χημειοθεραπείας διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο. Ορισμένοι ασθενείς συνεχίζουν να εργάζονται ή να διατηρούν πολλές από τις δραστηριότητές τους. Άλλοι χρειάζονται περισσότερο χρόνο ξεκούρασης ή προσωρινές αλλαγές στο πρόγραμμά τους.

Η κόπωση είναι μία από τις πιο συχνές εμπειρίες. Δεν είναι απλή νύστα και δεν περνά πάντα μόνο με ύπνο. Μπορεί να απαιτεί καλύτερη οργάνωση της ημέρας, μικρά διαλείμματα, ήπια δραστηριότητα όταν επιτρέπεται και αποφυγή υπερβολικής καταπόνησης.

Η διατροφή επίσης παίζει σημαντικό ρόλο. Δεν υπάρχει μία «αντικαρκινική δίαιτα» που να αντικαθιστά τη θεραπεία. Υπάρχει, όμως, ανάγκη για επαρκή πρόσληψη θερμίδων, πρωτεΐνης και υγρών, ανάλογα με τις ανάγκες του ασθενούς. Αν υπάρχουν ναυτία, αλλαγές στη γεύση, απώλεια όρεξης ή απώλεια βάρους, μπορεί να χρειαστεί ειδική διατροφική καθοδήγηση.

Η κοινωνική ζωή δεν χρειάζεται πάντα να διακοπεί, αλλά πρέπει να προσαρμόζεται με ασφάλεια. Σε περιόδους χαμηλών λευκών αιμοσφαιρίων, η ιατρός μπορεί να συστήσει μεγαλύτερη προσοχή σε χώρους με πολύ κόσμο ή σε επαφή με άτομα που έχουν λοιμώξεις.

Χημειοθεραπεία και εργασία

Πολλοί ασθενείς ρωτούν αν μπορούν να συνεχίσουν να εργάζονται. Η απάντηση εξαρτάται από το είδος της θεραπείας, τη φύση της εργασίας και το πώς αντιδρά ο οργανισμός.

Μια εργασία γραφείου μπορεί να είναι πιο εύκολα προσαρμόσιμη από μια εργασία με έντονη σωματική καταπόνηση ή έκθεση σε λοιμώξεις. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να βοηθήσει η μερική απασχόληση, η εργασία από το σπίτι ή η προσαρμογή του ωραρίου τις ημέρες μετά τη θεραπεία.

Η απόφαση πρέπει να λαμβάνεται πρακτικά και όχι πιεστικά. Ο ασθενής δεν χρειάζεται να αποδείξει ότι «αντέχει». Η προτεραιότητα είναι να υποστηριχθεί η θεραπεία με τον ασφαλέστερο τρόπο.

Χημειοθεραπεία από το στόμα

Ορισμένες χημειοθεραπείες χορηγούνται σε μορφή χαπιών. Επειδή δεν απαιτούν πάντα παραμονή σε μονάδα θεραπείας, μπορεί να δίνουν την εντύπωση ότι είναι πιο απλές. Παρ’ όλα αυτά, χρειάζονται την ίδια προσοχή.

Ο ασθενής πρέπει να λαμβάνει το φάρμακο ακριβώς όπως έχει συνταγογραφηθεί. Η δόση, οι ημέρες λήψης, τα διαλείμματα, η σχέση με το φαγητό και οι πιθανές αλληλεπιδράσεις με άλλα φάρμακα είναι σημαντικά στοιχεία.

Δεν πρέπει να γίνεται αυθαίρετη διακοπή, αλλαγή δόσης ή επανέναρξη χωρίς συνεννόηση με την ιατρό. Ακόμη και όταν η θεραπεία γίνεται στο σπίτι, η παρακολούθηση παραμένει απαραίτητη.

Παρακολούθηση κατά τη διάρκεια της θεραπείας

Η παρακολούθηση είναι αναπόσπαστο μέρος της χημειοθεραπείας. Περιλαμβάνει εργαστηριακό έλεγχο, αξιολόγηση παρενεργειών, κλινική εξέταση και, σε κατάλληλα χρονικά σημεία, απεικονιστικές εξετάσεις για την εκτίμηση της ανταπόκρισης.

Η ανταπόκριση στη θεραπεία δεν αξιολογείται μόνο με το αν ο ασθενής αισθάνεται καλύτερα ή χειρότερα. Χρειάζεται αντικειμενική εκτίμηση με βάση εξετάσεις, συμπτώματα και συνολική εικόνα.

Αν η θεραπεία λειτουργεί και είναι ανεκτή, μπορεί να συνεχιστεί σύμφωνα με το πλάνο. Αν δεν υπάρχει το αναμενόμενο όφελος ή αν οι παρενέργειες είναι σημαντικές, η στρατηγική επανεκτιμάται. Η αλλαγή πλάνου αποτελεί μέρος της ογκολογικής φροντίδας και όχι αποτυχία.

Χημειοθεραπεία και δεύτερη γνώμη

Η αναζήτηση δεύτερης γνώμης πριν από την έναρξη χημειοθεραπείας ή κατά τη διάρκεια της θεραπευτικής πορείας είναι απολύτως θεμιτή. Πολλοί ασθενείς επιθυμούν να επιβεβαιώσουν ότι το προτεινόμενο σχήμα είναι κατάλληλο, ότι έχουν εξεταστεί όλες οι επιλογές ή ότι υπάρχουν νεότερες διαθέσιμες θεραπείες.

Η δεύτερη γνώμη δεν είναι αντιπαράθεση με τον θεράποντα ιατρό. Είναι ένας τρόπος να αισθανθεί ο ασθενής μεγαλύτερη σιγουριά και να κατανοήσει καλύτερα τη θεραπευτική του πορεία.

Η Δρ Καραδήμου αξιολογεί το ιστορικό, τις εξετάσεις, τη βιοψία, τις προηγούμενες θεραπείες και τους στόχους της αγωγής, ώστε να προσφέρει μια τεκμηριωμένη και πρακτικά χρήσιμη ιατρική άποψη.

Η προσέγγιση της Δρ. Αλεξάνδρας Καραδήμου

Η Δρ. Αλεξάνδρα Καραδήμου αντιμετωπίζει τη χημειοθεραπεία ως μέρος ενός ολοκληρωμένου και εξατομικευμένου ογκολογικού πλάνου. Κάθε απόφαση λαμβάνεται με βάση τα επιστημονικά δεδομένα, αλλά και την πραγματική κατάσταση του ανθρώπου που καλείται να λάβει τη θεραπεία.

Η εμπειρία της στην κλινική ογκολογία, την έρευνα και τις νεότερες θεραπευτικές εξελίξεις επιτρέπει μια σφαιρική αξιολόγηση κάθε περίπτωσης. Η χημειοθεραπεία δεν προτείνεται αυτόματα, αλλά όταν υπάρχει σαφής λόγος, συγκεκριμένος στόχος και αναμενόμενο όφελος.

Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στην ενημέρωση. Ο ασθενής πρέπει να γνωρίζει τι λαμβάνει, γιατί το λαμβάνει, ποιες είναι οι πιθανές δυσκολίες και πώς θα υποστηριχθεί. Η θεραπεία είναι πιο ασφαλής και πιο ανθρώπινη όταν ο ασθενής αισθάνεται ότι δεν είναι μόνος του στη διαδικασία.