Εξατομικευμένες θεραπείες

Τι εννοούμε όταν λέμε εξατομικευμένες θεραπείες

Η εξατομικευμένη θεραπεία, γνωστή διεθνώς και ως precision oncology, σημαίνει ότι η θεραπευτική απόφαση λαμβάνεται με βάση συγκεκριμένα χαρακτηριστικά της νόσου και όχι μόνο με τη γενική διάγνωση. Δύο ασθενείς μπορεί να έχουν τον ίδιο τύπο καρκίνου, για παράδειγμα καρκίνο πνεύμονα ή μαστού, αλλά οι όγκοι τους να έχουν διαφορετικές μοριακές υπογραφές και, επομένως, να ανταποκρίνονται σε διαφορετικές θεραπείες.

Στη συμβατική προσέγγιση, η θεραπεία βασίζεται κυρίως στον τύπο του καρκίνου, το στάδιο της νόσου και τη γενική κατάσταση του ασθενούς. Αυτά παραμένουν εξαιρετικά σημαντικά. Σήμερα, όμως, η ογκολογία έχει προχωρήσει ένα βήμα πιο πέρα, ενσωματώνοντας πληροφορίες από τη μοριακή βιολογία, τους βιοδείκτες και το γονιδιακό προφίλ του όγκου.

Οι βιοδείκτες είναι χαρακτηριστικά που μπορούν να μας δώσουν πληροφορίες για τη συμπεριφορά και την πορεία του καρκίνου ή για την πιθανή ανταπόκρισή του σε μια θεραπεία. Με απλά λόγια, βοηθούν την ογκολόγο να καταλάβει όχι μόνο «τι καρκίνος είναι», αλλά και «πώς λειτουργεί» ο συγκεκριμένος όγκος και σε ποιες θεραπείες είναι ευαίσθητος.

Πώς λαμβάνεται η απόφαση: η διαδικασία βήμα–βήμα

Η εξατομικευμένη θεραπεία του καρκίνου δεν είναι μια απλή επιλογή φαρμάκου. Είναι μια οργανωμένη διαδικασία αξιολόγησης, σύνθεσης πληροφοριών και συνεχούς παρακολούθησης.

Αρχικά, γίνεται αναλυτική εκτίμηση του ιατρικού ιστορικού του ασθενούς. Λαμβάνονται υπόψη η ηλικία, η γενική κατάσταση υγείας, τυχόν άλλα νοσήματα, προηγούμενες θεραπείες, φάρμακα που λαμβάνει ο ασθενής, αλλά και οι προσωπικές ανάγκες και προτεραιότητές του.

Στη συνέχεια, αξιολογείται η διάγνωση και η σταδιοποίηση της νόσου. Η σταδιοποίηση δείχνει την έκταση του καρκίνου και αποτελεί βασικό στοιχείο για τον σχεδιασμό της θεραπείας. Σε αυτό το στάδιο συνεκτιμώνται οι απεικονιστικές εξετάσεις, η ιστολογική διάγνωση και τα παθολογοανατομικά ευρήματα.

Όταν υπάρχει ένδειξη, προτείνεται μοριακή ανάλυση του όγκου ή άλλος γονιδιακός έλεγχος. Η ανάλυση αυτή μπορεί να αποκαλύψει μεταλλάξεις ή μοριακές αλλαγές που σχετίζονται με συγκεκριμένες στοχευμένες θεραπείες, ανοσοθεραπείες ή συζευγμένα με χημειοθεραπεία αντισώματα ή τέλος με συμμετοχή σε κλινικές μελέτες.

Σε σύνθετες περιπτώσεις, η απόφαση μπορεί να συζητηθεί σε ογκολογικό συμβούλιο, γνωστό και ως tumor board. Εκεί συμμετέχουν ειδικοί διαφορετικών ειδικοτήτων, όπως παθολόγοι-ογκολόγοι, χειρουργοί, ακτινοθεραπευτές, ακτινολόγοι, παθολογοανατόμοι και μοριακοί βιολόγοι, ώστε να διαμορφωθεί μια σφαιρική και τεκμηριωμένη πρόταση.

Το τελικό θεραπευτικό πλάνο μπορεί να περιλαμβάνει μία ή περισσότερες μορφές θεραπείας. Η επιλογή δεν σταματά στην έναρξη της αγωγής. Η ανταπόκριση παρακολουθείται συστηματικά και, όταν χρειάζεται, το πλάνο προσαρμόζεται με βάση την πορεία της νόσου, την ανεκτικότητα του ασθενούς και τα νέα διαθέσιμα δεδομένα.

Ποιες κατηγορίες θεραπειών εντάσσονται

Η εξατομικευμένη προσέγγιση δεν αφορά μόνο μία κατηγορία φαρμάκων. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο επιλέγεται, συνδυάζεται και παρακολουθείται κάθε θεραπευτική επιλογή.

Στο πλαίσιο ενός εξατομικευμένου πλάνου μπορεί να ενταχθούν:

• Χημειοθεραπεία, όταν αποτελεί την καταλληλότερη επιλογή ή μέρος συνδυαστικής αγωγής.
• Ανοσοθεραπεία, όταν υπάρχουν ενδείξεις ότι το ανοσοποιητικό σύστημα μπορεί να ενεργοποιηθεί αποτελεσματικά έναντι του όγκου.
• Στοχευμένες θεραπείες, όπως TKIs, PARP inhibitors, CDK4/6 inhibitors και άλλες θεραπείες που επιλέγονται με βάση συγκεκριμένους μοριακούς στόχους.
• Ορμονοθεραπεία, σε ορμονοευαίσθητους όγκους, όπως ορισμένοι καρκίνοι μαστού ή προστάτη.
• Συνδυαστικές αγωγές, όταν η συνεργική δράση διαφορετικών θεραπειών μπορεί να προσφέρει μεγαλύτερο όφελος.

Η  επιστημονική τεκμηρίωση της θεραπευτικής απόφασης, δηλαδή γιατί αυτή η θεραπεία είναι καταλληλότερη για τον συγκεκριμένο ασθενή, στο συγκεκριμένο στάδιο της νόσου, αποτελεί την ουσία της ιατρικής τέχνης .

Γονιδιακός έλεγχος και βιοδείκτες

Ο γονιδιακός/μοριακός έλεγχος του όγκου, ή tumor testing, εξετάζει γενετικές μεταβολές που μπορεί να υπάρχουν στα καρκινικά κύτταρα. Δεν ταυτίζεται απαραίτητα με τον κληρονομικό γονιδιακό έλεγχο, ο οποίος διερευνά εάν υπάρχει προδιάθεση που μπορεί να έχει σημασία και για άλλα μέλη της οικογένειας.

Η μοριακή ανάλυση μπορεί να αναδείξει μεταβολές που καθοδηγούν τη θεραπευτική απόφαση, όπως:

• BRCA μεταλλάξεις, που μπορεί αν υπάρχουν και στο αίμα να είναι κληρονομικές, αντιμετωπίζονται με συγκεκριμένα φάρμακα, όπως οι PARP inhibitors.
• EGFR, ALK, ROS1, BRAF ή άλλες μεταβολές, ιδιαίτερα σε ορισμένους καρκίνους πνεύμονα και άλλους συμπαγείς όγκους.
• HER2 υπερέκφραση ή ενίσχυση, που μπορεί να καθοδηγήσει τη χρήση αντι-HER2 θεραπειών.
• MSI ή dMMR, που μπορεί να σχετίζονται με ανταπόκριση στην ανοσοθεραπεία.
• TMB, δηλαδή φορτίο μεταλλάξεων του όγκου, το οποίο επίσης μπορεί να σχετίζεται με ανταπόκριση στην ανοσοθεραπεία.

Σε επιλεγμένες περιπτώσεις, μπορεί να χρησιμοποιηθεί και liquid biopsy, δηλαδή ανάλυση κυκλοφορούντος καρκινικού DNA στο αίμα. Η μέθοδος αυτή δεν αντικαθιστά πάντα τη βιοψία ιστού, αλλά μπορεί να είναι χρήσιμη όταν η λήψη ιστού δεν είναι εφικτή, όταν χρειάζεται παρακολούθηση συγκεκριμένων μεταλλάξεων ή όταν αναζητούνται μηχανισμοί αντοχής στη θεραπεία.

Κλινικές μελέτες ως θεραπευτική επιλογή

Η συμμετοχή σε κλινική μελέτη δεν πρέπει να θεωρείται απαραίτητα «τελευταία λύση». Σε πολλές περιπτώσεις, αποτελεί έναν οργανωμένο και επιστημονικά ελεγχόμενο τρόπο πρόσβασης σε νεότερες θεραπείες, οι οποίες μπορεί να μην είναι ακόμη ευρέως διαθέσιμες στην καθημερινή κλινική πράξη.

Πριν προταθεί μια κλινική μελέτη, η ιατρός αξιολογεί προσεκτικά τα κριτήρια ένταξης, το είδος της μελέτης, την πιθανή ωφέλεια, τους κινδύνους, τις εναλλακτικές επιλογές και τη γενική κατάσταση του ασθενούς. Η απόφαση δεν λαμβάνεται βιαστικά και πάντα απαιτεί πλήρη ενημέρωση και συναίνεση του ασθενούς.

Μια κλινική μελέτη μπορεί να είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν ο όγκος έχει συγκεκριμένο μοριακό προφίλ, όταν υπάρχουν περιορισμένες διαθέσιμες επιλογές ή όταν μια νεότερη θεραπευτική στρατηγική φαίνεται επιστημονικά κατάλληλη για τη συγκεκριμένη περίπτωση.

Δεύτερη γνώμη

Η αναζήτηση δεύτερης γνώμης είναι δικαίωμα κάθε ασθενούς. Δεν αποτελεί αμφισβήτηση ή αντιπαράθεση με τον θεράποντα ιατρό, αλλά μια ευκαιρία για καλύτερη κατανόηση της διάγνωσης, των διαθέσιμων θεραπευτικών επιλογών και των επόμενων βημάτων.

Η Δρ. Αλεξάνδρα Καραδήμου καλωσορίζει ασθενείς που επιθυμούν δεύτερη γνώμη για τη διάγνωση, το γονιδιακό προφίλ του όγκου ή το θεραπευτικό τους πλάνο. Στόχος είναι ο ασθενής να αισθανθεί ότι έχει πλήρη εικόνα, ότι οι αποφάσεις είναι τεκμηριωμένες και ότι υπάρχει σαφής θεραπευτική κατεύθυνση.

Η προσέγγιση της Δρ. Καραδήμου

Για τη Δρ. Αλεξάνδρα Καραδήμου, η εξατομίκευση δεν είναι απλώς ένας σύγχρονος όρος της ογκολογίας. Είναι μια καθημερινότητα που απαιτεί γνώση, εμπειρία, προσοχή στη λεπτομέρεια και ουσιαστική επικοινωνία με τον ασθενή.

Η συνδυασμένη εμπειρία της στην κλινική ογκολογία, την έρευνα και τον χώρο της φαρμακευτικής και βιοϊατρικής καινοτομίας της επιτρέπει να αξιολογεί κάθε περίπτωση με επιστημονική ακρίβεια και ευρύτερη θεραπευτική οπτική. Η θεραπεία δεν αντιμετωπίζεται ως τυποποιημένο πρωτόκολλο, αλλά ως εξατομικευμένο πλάνο που πρέπει να στηρίζεται σε δεδομένα, να εξηγείται με σαφήνεια και να προσαρμόζεται όταν οι συνθήκες αλλάζουν.

Στο επίκεντρο βρίσκεται πάντα ο άνθρωπος: οι ανάγκες του, οι ανησυχίες του, η ποιότητα ζωής του και η ανάγκη του να αισθάνεται ότι συμμετέχει ουσιαστικά στις αποφάσεις που τον αφορούν.